wbiezacymnumerze
 
Edukacja 01_2019 okladka
wyszukiwarka
 

EDUKACJA

Edukacja 2018, 3(146), 5-7

DOI 10.24131/3724.180304

ISSN 0239-6858


 

Słowo wstępne

Dorota Podgórska-Jachnik

Wydział Pedagogiki i Psychologii, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy


 

Oddajemy do Państwa rąk kolejny numer kwartalnika „Edukacja”. Tym razem zebrane teksty skoncentrowane są wokół problematyki zaburzeń mowy, języka i komunikacji oraz ich aspektów edukacyjno-terapeutycznych. Jest to szeroki obszar tematyczny związany z ważną sferą ludzkiego rozwoju i funkcjonowania. Wymienione pojęcia stanowią w sensie klasyfikacyjnym trzy różne kategorie, ale pozostające ze sobą we wzajemnych związkach. Mowa to specyficznie ludzka czynność związana z posługiwaniem się słowem (verbum), a więc aktywność werbalna. Język mówiony jest uniwersalnym systemem służącym do porozumiewania się. Zbudowany jest ze znaków – owych słów   wypowiadanych   podczas mówienia – oraz z zasad posługiwania się nimi, czyli gramatyki.   Mówienie   utożsamiane   jest z czynnością posługiwania się językiem   i wiąże się z wymianą myśli w złożonym procesie komunikowania się. Mowa, język   i komunikacja łączą się ze sobą, warunkują wzajemnie zarówno w prawidłowym rozwoju, jak i w różnego rodzaju jego zakłóceniach. W obszarze wytyczonym przez omawiane pojęcia mieszczą się kompetencje człowieka umożliwiające jego prawidłowy rozwój poznawczy, uczenie się, tworzenie relacji społecznych.

Zaburzenia mowy ograniczają możliwości poznawcze. Mowa jest bowiem jednym z procesów poznawczych silnie związanym z pozostałymi: percepcją, uwagą, pamięcią, wyobrażeniami i myśleniem. Uczenie się – w sensie psychologicznym i pedagogicznym wymaga sprawności wszystkich procesów poznawczych, ale to mowa i myślenie wydają się najważniejszym kluczem do efektywnej edukacji. Mowa, język i komunikacja rzutują na całość relacji społecznych. Tymczasem w przestrzeni wyznaczonej przez te trzy pojęcia pojawia się wiele zaburzeń, które mogą blokować rozwój i ograniczać szanse edukacyjne. Wielość tę odzwierciedlają m.in. złożone klasyfikacje zaburzeń mowy stosowane w logopedii. Ponadto zaburzenia te mogą występować jako jedyny lub dominujący problem i bardzo często też towarzyszą innym zaburzeniom, szczególnie niepełnosprawności, na co należy zwrócić uwagę w szkołach specjalnych, i ogólnodostępnych – integracyjnych lub realizujących edukację włączającą. Tam, gdzie pojawiają się niepełnosprawność czy inne specjalne potrzeby edukacyjne, konieczne jest większe uwrażliwienie na trudności uczniów w obszarze mowy, języka i komunikacji. Zaburzenia te stanowią przedmiot zainteresowań   logopedii, a także innych nauk, np.: psychologii rozwojowej, pedagogiki, psycholingwistyki, glottodydaktyki. W realiach polskiego systemu oświaty dzieci z trudnościami w tym obszarze wspierane są przez logopedów, psychologów, terapeutów pedagogicznych, i wszystkich nauczycieli. Wiedza diagnostycznoterapeutyczna o zaburzeniach mowy, języka i komunikacji wciąż jest jeszcze słabo znana pedagogom realizującym edukację włączającą. Trafna diagnoza specjalnych   potrzeb jest kluczem do efektywnego wspierania i terapii. Poetka Halina Poświatowska porównała w jednym ze swoich wierszy „oswajanie słów” do „oswajania tygrysów”, uznając, że to pierwsze jest trudniej- sze. Choć nie miała na myśli zajęć w gabi- necie logopedycznym, to jednak metafora ta trafnie odzwierciedla skalę wyzwań stojących przed terapeutami mowy. Auto- rzy poszczególnych artykułów „oswajają” więc tę problematykę, przedstawiając roz- ważania teoretyczno-koncepcyjne, a także dzieląc się doświadczeniami, analizą ba- dań empirycznych i wynikającymi z nich wskazówkami dla praktyki. Teksty zawierają również propozycje metodyczne.

Ze względu na wspomnianą już rozległość tematu wiodącego rozwinięciem tego wstępu jest artykuł wprowadzający redaktorki tomu, Doroty Podgórskiej-Jachnik, dotyczący edukacji włączającej wobec potrzeb uczniów z zaburzeniami mowy, języka i komunikacji. Kontekst edukacji włączającej jest istotny z punktu widzenia możliwości udzielania pomocy uczniom z takimi zaburzeniami, o czym pisze autorka. Tekst Magdaleny Harmacińskiej-Kowalewskiej na temat pamięci w syntetyzowaniu wyrazów z fonemów w wybranych programach edukacji wczesnoszkolnej ma wydźwięk metodyczny i profilaktyczny, gdyż odnosi się do etapu przygotowania do nauki czytania i pisania. Czytanie i pisanie to szczególna forma komunikacji, kluczowa z punktu widzenia całej nauki szkolnej, nazwana niegdyś przez Annę Brzezińską (1987) „nowym językiem dziecka”. Artykuł Marzenny Zaorskiej, choć poświęcony jest specyficznej grupie dzieci romskich w olsztyńskich szkołach, powinien być odczytywany w szerszym kontekście sytuacji dzieci z mniejszości językowych oraz wynikającej z niego specyficznej potrzeby wsparcia edukacyjnego, językowego i logopedycznego. Sytuacją tą jest dwujęzyczność – potencjalnie wzbogacająca, jednak rodząca także ryzyko niedosta- tecznego rozwoju kompetencji językowych w obu językach lub w tym, którym uczeń posługuje się na lekcjach. Problem dotyczy także dzieci migrantów, w tym Polaków wracających z rodzinami z zagranicy.

Dwa kolejne teksty dotyczą zaburzeń w zakresie komunikacji związanych silne z negatywnymi komponentami emocjonalnymi. Patrycja Janowska podejmuje problem mutyzmu wybiórczego u dzieci i uczniów. Jest to zaburzenie klasyfikowane jako emocjonalne, ale manifestujące się w (nie)mówieniu. Problem ten pojawia się w przedszkolach i szkołach (zwłasz- cza w klasach młodszych) coraz częściej.

Autorka prezentuje wyniki swoich badań nad   potrzebą   wsparcia   edukacyjnego   i specjalistycznego z perspektywy rodziców tych dzieci. Z kolei Maria Faściszew- ska koncentruje się na dzieciach jąkających się, a więc z zaburzeniem płynności mowy, u których lęk może być zarówno czynnikiem etiologicznym, jak i skutkiem. Osoby jąkające się wymagają specjali- stycznego   i   kompleksowego   wsparcia i autorka przestawia propozycję organi- zacji takiej całościowej pomocy na terenie placówki szkolnej. Również artykuł Mateusza Szurka dotyczy pewnych rozwiązań modelowych, poświęcony jest bowiem roli neurologopedy w opiece nad dzieckiem z niepełnosprawnością sprzężoną. Tema- tyka zaburzeń mowy w niepełnospraw- nościach złożonych kontynuowana   jest w dwóch kolejnych tekstach opartych na studiach przypadków. Krystian Manicki opisuje doświadczenia diagnostyczno-tera- peutyczne w pracy z pacjentem w wieku przedszkolnym z dyzartrią spowodowaną mózgowym porażeniem dziecięcym. Nato- miast Agnieszka Kamyk-Wawryszuk zajęła się specjalnymi potrzebami edukacyjnymi dzieci w wieku przedszkolnym z niesamoistnym   opóźnieniem   rozwoju   mowy i z rozpoznaną chorobą rzadką. Określenie „choroba rzadka” sugeruje unikalność takich przypadków, jednak okazuje się, że choroby rzadkie wcale nie są sporadyczne, gdyż zsumowanie różnych jednostek nozologicznych spełniających kryterium „choroby rzadkiej” (wskaźnik epidemiologiczny do 5 przypadków na 10 000 osób), daje łącznie wysoki wskaźnik obejmujący 6–8% populacji. Choroby rzadkie mają charakter genetyczny, a w spektrum złożonych objawów często występują problemy z komunikacją. U wielu dzieci mowa jest opóźniona lub nie wykształca się, co zmusza nawet do wprowadzenia komunikacji wspierającej i alternatywnej. Jeśli zachodzi niewielkie prawdopodobieństwo, że w określonej szkole znajdzie się uczeń z daną chorobą rzadką, to możliwość, że pojawią się dzieci z jakimiś chorobami rzadkimi, jest wysoka. Warto więc spojrzeć na tekst pod kątem pewnego modelu postępowania związanego z identyfikacją potrzeb edukacyjnych w chorobach mieszczących się w kategorii rzadkich.

Kolejne dwa artykuły dotyczą problematyki osób z uszkodzonym słuchem. Joanna Kobosko przedstawia samoocenę osób głuchych z implantem ślimakowym komunikujących się w języku polskim fonicznym w kontekście ich tożsamości społeczno - kulturowej. Wyniki tego wstępnego badania obejmują osoby z uszkodzonym słuchem, których problemy w ostatnich latach były nieco marginalizowane wobec kulturowo Głuchych, identyfikujących się z języ- kiem migowym, walczących o uznanie ich języka i podkreślających swoją tożsamość społeczno-kulturową choćby przez stoso- wanie wielkiej litery „G”. Dla zaakcento- wania odmienności swoich potrzeb głusi opisywani przez Kobosko zaczynają określać się jako głusi mówiący, a nawet przez analogię do Głuchych użytkowników PJM (polskiego języka migowego) jako Głusi Mówiący. Te subtelne różnice znaczeniowe nie są powszechnie znane poza środo- wiskiem specjalistów, a stanowią istotny czynnik w projektowaniu rozwiązań edukacyjnych, jak również terapeutycznych na miarę potrzeb tych zróżnicowanych grup. Polecam czytelnikom ten ciekawy tekst, gdyż stanowi on unikalny materiał badawczy. Dobrze się zatem stało, że w niniejszym tomie znalazło się również opracowanie prezentujące problemy drugiej wspomnia- nej grupy. Artykuł Piotra Tomaszewskiego, Alicji Niedźwieckiej i Marty Majewskiej przedstawia problem narzędzi diagnostycz- nych do oceny kompetencji dzieci głuchych w posługiwaniu się językiem migowym. Mimo tego, że w Polsce uznano na mocy Ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowa- nia się prawo osób Głuchych do komuniko- wania się w ich języku i coraz więcej osób uczy się PJM, a środowisko Głuchych pro- wadzi intensywny lobbing na rzecz eduka- cji dwujęzycznej, to jednak – jak wykazują autorzy – odczuwa się w naszym kraju brak narzędzi diagnostycznych, które mogą być pomocne w monitorowaniu rozwoju dzieci używających języka migowego. Zestawie- nie obu tekstów dowodzi, że potrzeba różnicowania strategii edukacyjno-terapeu- tycznych w pracy z uczniami z uszkodzo- nym słuchem.

Tom zamyka opracowanie o charakte- rze metodycznym Magdaleny Hinc-Wir- kus, która przedstawia system piktogra- mów Sclera Symbols jako nowe narzędzie komunikacji alternatywnej. Autorka uka- zuje wykorzystanie systemu w terapii osób z niepełnosprawnością intelektualną z przy- kładami zastosowań w przypadku innych niepełnosprawności (np. autyzmu). Propo- zycje pomocy mają jednak charakter bar- dziej uniwersalny i warto upowszechnić ten ogólnie dostępny (za pośrednictwem portalu internetowego) oraz bezpłatny sys- tem AAC.
Mamy nadzieję, że przedstawione arty- kuły poszerzą wiedzę czytelników na temat diagnostycznych i edukacyjno-terapeutycz- nychaspektów zaburzeńmowy, języka i komu- nikacji oraz pomogą w projektowaniu sku- tecznego wsparcia dla uczniów ze specjal- nymi potrzebami edukacyjnymi. Zapra- szamy do dyskusji naukowej, a także do dzielenia   się   własnymi   przemyśleniami i wynikami badań w kolejnych numerach kwartalnika.

Zobacz podobne